Jalan boleh nampak rata, bangunan boleh berdiri seperti biasa, tetapi keadaan di bawah tanah belum tentu sama seperti yang terlihat di permukaan. Sebab itulah risiko lubang benam perlu diperiksa sebelum sesuatu pembangunan diluluskan.
Menurut Bernama pada 12 Oktober, Majlis Perancang Fizikal Negara menetapkan penilaian teknikal dan pemeriksaan utiliti usang di kawasan berisiko lubang benam mesti dibuat sebelum pihak berkuasa tempatan memberikan kelulusan pembangunan.
Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan memaklumkan keputusan itu dibuat pada mesyuarat MPFN ke-51, yang dipengerusikan Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim. Tumpuannya ialah membawa pertimbangan keselamatan dan risiko geologi ke peringkat awal perancangan.
Bagi orang ramai, istilah “penilaian teknikal” mungkin kedengaran jauh daripada urusan harian. Namun, ada sebab keadaan di bawah jalan dan bangunan tidak boleh dinilai dengan melihat permukaannya sahaja.
Rongga boleh terbentuk lama sebelum tanah runtuh
Penjelasan US Geological Survey, atau USGS, menunjukkan lubang benam kerap dikaitkan dengan kawasan yang mempunyai batuan mudah larut, termasuk batu kapur dan batuan karbonat lain.
Apabila air bergerak melalui tanah dan rekahan batuan, sebahagian batuan boleh larut secara beransur-ansur. Lama-kelamaan, ruang atau rongga terbentuk di bawah permukaan. Proses itu tidak semestinya menghasilkan lubang yang terus kelihatan dari atas.
Lapisan tanah di bahagian atas boleh kekal pada tempatnya buat sementara waktu. Keruntuhan berlaku apabila sokongan di bawahnya tidak lagi mencukupi untuk menampung lapisan tersebut.
Bayangkan perbezaan antara melihat lantai dari atas dengan memeriksa apa yang menyokongnya. Permukaan yang nampak elok hanya memberikan sebahagian maklumat; keadaan lapisan di bawahnya masih perlu diketahui melalui pemeriksaan yang sesuai.
Ini penjelasan umum tentang proses geologi. Ia bukan pengesahan bahawa mana-mana jalan, taman perumahan atau kawasan tertentu di Malaysia sedang berada di atas rongga.
Tidak semua lubang benam terbentuk dengan cara yang sama
USGS menerangkan beberapa jenis pembentukan lubang benam. Ada yang berkembang melalui pelarutan batuan berhampiran permukaan, lalu menghasilkan lekukan secara perlahan.
Dalam keadaan lain, bahan tanah di atas batuan bergerak sedikit demi sedikit ke ruang di bawahnya. Jenis mendapan beransur ini lazimnya dikaitkan dengan lapisan penutup yang membenarkan bahan bergerak melalui ruang atau bukaan.
Ada juga jenis keruntuhan yang berlaku dengan lebih mendadak. Lapisan atas mungkin bertahan buat satu tempoh sebelum akhirnya runtuh apabila sokongannya hilang.
Perbezaan ini penting apabila kita melihat gambar yang dikongsi selepas sesuatu kejadian. Bentuk lubang yang sudah terbuka tidak semestinya menceritakan keseluruhan proses yang berlaku sebelum itu.
Untuk menentukan punca sebenar di sesuatu lokasi, keadaan batuan, tanah dan air perlu diperiksa. Penjelasan tentang jenis lubang benam membantu kita memahami soalan yang perlu ditanya, tetapi tidak menggantikan siasatan tapak.
Air bawah tanah turut membantu menyokong lapisan di atas
Air biasanya dibayangkan sebagai sesuatu yang mengalir di dalam longkang, sungai atau paip. Di bawah permukaan, air juga bergerak melalui ruang antara bahan tanah dan rekahan batuan.
Menurut USGS, tekanan air bawah tanah boleh membantu mengekalkan keseimbangan bahan yang menutupi rongga. Jika paras air turun dalam keadaan tertentu, sokongan itu boleh berubah.
Pengepaman air bawah tanah merupakan antara kegiatan yang boleh dikaitkan dengan pembentukan lubang benam di kawasan yang memang mudah terjejas. Ia tidak bermakna setiap telaga atau setiap kerja pengepaman akan menyebabkan keruntuhan.
Keadaan geologi setempat tetap menentukan bagaimana tanah bertindak balas. Sebab itu satu contoh di tempat lain tidak boleh digunakan untuk mengisytiharkan sesuatu kawasan di Malaysia sebagai selamat atau berbahaya tanpa bukti tempatan.
Mengubah laluan air pun boleh mengubah keadaan tanah
USGS turut menerangkan bahawa perubahan guna tanah dan sistem saliran boleh mempengaruhi pembentukan lubang benam. Air yang dahulu tersebar mungkin tertumpu ke kawasan tertentu selepas laluan saliran berubah.
Di kawasan batuan larut, aliran yang tertumpu pada rekahan atau bukaan boleh mempengaruhi proses pelarutan dan pergerakan bahan. Beban baharu di permukaan pula boleh menjadi faktor tambahan dalam keadaan yang sesuai.
Jadi, perbincangan tentang pembangunan tidak berhenti pada saiz bangunan atau rupa jalan yang akan dibina. Apa yang berlaku kepada air, beban dan lapisan bawah tanah juga sebahagian daripada cerita.
Keputusan MPFN turut menyebut pemeriksaan utiliti usang. Itu unsur khusus dalam arahan yang dilaporkan KPKT, dan tidak wajar ditinggalkan apabila berita ini diringkaskan sebagai “kena periksa tanah”.
Laporan tersebut tidak menetapkan dalam perinciannya satu kaedah ujian yang sama untuk setiap projek. Jangan pula menganggap gambar alat pengimbas atau satu jenis ujian yang dikongsi di media sosial sebagai senarai penuh keperluan rasmi.
Peta umum tidak boleh menjawab semua soalan tentang satu tapak
Kawasan batuan karbonat sering disebut sebagai kawasan karst. USGS menerangkan rupa bumi karst boleh mempunyai saliran permukaan yang terhad, sungai yang masuk ke bawah tanah dan bukaan yang menghubungkan air permukaan dengan akuifer.
Ciri ini menunjukkan betapa rapatnya hubungan antara batuan dengan pergerakan air. Maklumat geologi umum membantu mengenali proses tersebut, tetapi lokasi bukaan dan keadaan sokongan boleh berbeza antara tapak.
Sebuah kawasan yang luas tidak semestinya mempunyai keadaan seragam pada setiap bahagiannya. Sebab itu penilaian bagi sesuatu cadangan pembangunan perlu merujuk tapak sebenar, bukannya bergantung sepenuhnya pada gambaran umum sebuah daerah.
Bagi pembaca yang mengikuti projek berhampiran rumah, soalan yang lebih berguna ialah sama ada kawasan itu telah dikenal pasti berisiko dan apakah penilaian teknikal yang berkaitan. Jawapan memerlukan maklumat daripada pihak yang mengurus dan menilai projek tersebut.
Bukaan dalam kawasan karst juga boleh membolehkan air permukaan masuk dengan cepat ke akuifer. Menurut USGS, bahan pencemar yang dibawa air boleh bergerak melalui bukaan tersebut. Ini satu lagi sebab hubungan antara permukaan dan bawah tanah penting difahami ketika merancang guna tanah; ia bukan pengesahan keadaan air di mana-mana tapak tempatan.
Semakan awal tidak sama dengan jaminan tiada risiko
Penilaian dibuat untuk memahami keadaan dan mengurus risiko sebelum keputusan pembangunan diambil. Ia bukan janji bahawa semua perubahan bawah tanah boleh diramal dengan melihat satu laporan sahaja.
Pada masa yang sama, berita tentang lubang benam juga tidak patut membuatkan setiap lekukan, retakan atau lopak terus dilabel sebagai petanda keruntuhan. Punca sesuatu keadaan masih perlu dinilai oleh pihak yang mempunyai maklumat dan kepakaran berkaitan.
Keputusan baharu yang dilaporkan ini meletakkan pemeriksaan sebelum kelulusan, ketika masih ada ruang untuk menilai cadangan projek dan keadaan tapak. Untuk orang yang akan menggunakan jalan atau tinggal di bangunan itu kelak, masa pemeriksaan tersebut ialah perkara yang paling dekat dengan keselamatan harian mereka.
Sources & further reading
Prepared with AI assistance from linked reporting. The cover is an AI-generated editorial illustration. Spotted something we should correct?